Faalangst en te snel klaarkomen

De last staat in de definitie zelf

De internationale definitie van te snel klaarkomen bestaat uit drie onderdelen, en het derde wordt bijna altijd overgeslagen wanneer erover wordt geschreven. Het eerste onderdeel gaat over tijd: bij de aangeboren vorm gaat het vrijwel altijd binnen ongeveer een minuut, bij de verworven vorm is er sprake van een duidelijke achteruitgang ten opzichte van hoe het eerder ging. Het tweede onderdeel gaat over controle: het lukt niet of nauwelijks om het moment uit te stellen.

Het derde onderdeel gaat over wat het met u doet. De commissie noemt het met zoveel woorden: negatieve persoonlijke gevolgen, zoals spanning, ergernis, het gevoel tekort te schieten en het vermijden van seksueel contact. Zonder dat derde onderdeel is er per definitie geen klacht.

Dat is geen bijzaak maar de kern van dit artikel. Twee mannen met precies dezelfde tijd op de klok kunnen in twee volstrekt verschillende situaties zitten. De een vindt het prima en zijn partner ook. De ander ligt er 's nachts wakker van, drinkt van tevoren, zoekt smoezen om niet te hoeven, en is er inmiddels meer mee bezig dan met de seks zelf.

Wie in de tweede groep zit, heeft dus twee dingen te pakken: de reflex, en wat er omheen is gegroeid. Dit artikel gaat over het tweede. De technieken voor het eerste staan elders op deze site.

Wat er in uw hoofd gebeurt terwijl u het probeert te voorkomen

Faalangst rond seks werkt volgens hetzelfde mechanisme als faalangst op een podium of bij een examen, en dat mechanisme is beter beschreven dan de meeste mannen denken. Het draait om waar uw aandacht naartoe gaat.

Normaal gesproken is uw aandacht bij wat u voelt en bij de ander. Zodra er iets te bewijzen valt, verschuift die aandacht naar het beoordelen van uw eigen prestatie: hoe lang duurt dit nu al, hoe dicht zit ik erbij, merkt zij het. U kijkt naar uzelf terwijl u bezig bent. In de seksuologische literatuur heet dat toeschouwen, en het is precies het tegenovergestelde van waar opwinding bij gebaat is.

Daar komt de lichamelijke kant bij. Spanning is een toestand waarin uw lichaam zich klaarmaakt om te handelen: de hartslag gaat omhoog, de spieren staan strakker, de ademhaling wordt oppervlakkiger. De ejaculatiereflex is een reflex, en reflexen komen in zo'n toestand eerder los, niet later. Precies de inspanning om het uit te stellen maakt de kans dat het snel gaat groter.

In een overzicht uit 2020 over seksuele faalangst wordt geschat dat een aanzienlijk deel van de volwassen mannen er in enige vorm mee te maken heeft, en dat het bij zowel te snel klaarkomen als erectieproblemen een rol speelt. Datzelfde overzicht is eerlijk over de beperking: er is opvallend weinig goed onderzoek naar de behandeling ervan gedaan, gemeten aan hoe vaak het voorkomt.

Oorzaak of gevolg: dat verschilt per situatie

Hier gaat veel online informatie de mist in, want de vraag of spanning de oorzaak is of het gevolg heeft geen algemeen antwoord. Het hangt af van welke vorm u heeft.

Gaat het altijd al zo, vanaf de eerste keren, dan is de spanning vrijwel zeker gevolg en geen oorzaak. Bij die aangeboren vorm wijst het onderzoek op een reflex die van nature snel afgaat. De faalangst is er daarna omheen gegroeid, na een reeks keren die tegenvielen. Dat maakt hem niet minder echt en niet minder de moeite waard om aan te pakken, maar het betekent wel dat u niet moet verwachten dat het probleem verdwijnt zodra u ontspannen bent.

Ging het vroeger langer en is het in maanden of jaren korter geworden, dan ligt het anders. Bij die verworven vorm is spanning wél een van de gebruikelijke verklaringen, naast een nieuw medicijn, een schildklier die te hard werkt, een prostaatontsteking en een erectie die minder betrouwbaar is geworden. Een verandering die zich aandient, verdient een beoordeling door een arts voordat u ervan uitgaat dat het tussen uw oren zit.

En dan is er een derde situatie die vaker voorkomt dan de andere twee: het gaat alleen mis met een nieuwe partner, of alleen na een lange tijd zonder seks, en verder niet. Dat is geen aandoening. Dat is spanning bij iets waar iets op het spel staat, en het zakt bij de meeste mannen vanzelf naarmate de situatie vertrouwd wordt.

Het cijfer waar u zich aan meet, klopt waarschijnlijk niet

Een groot deel van de faalangst rust op een verwachting die nergens op gebaseerd is. Vraag een willekeurige man hoe lang seks hoort te duren en het antwoord ligt zelden onder de tien minuten, meestal fors erboven.

Het best bekende onderzoek hiernaar liet stellen in vijf landen thuis met een stopwatch meten hoe lang het duurde vanaf het inbrengen tot de zaadlozing. De middelste waarde kwam uit op ongeveer vijfenhalve minuut. De spreiding was enorm: van iets meer dan een halve minuut tot ver boven het half uur.

Twee dingen zijn daaraan van belang. Ten eerste ligt de helft van alle mannen onder die vijfenhalve minuut, per definitie. Ten tweede is een middelste waarde geen doel. Er is geen tijd die u moet halen; er is alleen de vraag of u en uw partner er last van hebben.

Wie zijn verwachting bijstelt van wat hij in pornografie ziet naar wat er daadwerkelijk is gemeten, verliest daarmee vaak een deel van de spanning. Niet alle spanning, maar wel het deel dat op onjuiste informatie berustte. Dat is de goedkoopste winst die op dit onderwerp te halen is.

Wat zwijgen aanricht

De meeste mannen met deze klacht vertellen het aan niemand. Een overzichtsartikel over de psychologische gevolgen beschrijft dat patroon uitvoerig: minder seksueel zelfvertrouwen, meer spanning rond seks, moeite in de relatie, en een kleine minderheid die er ooit een arts over spreekt. De genoemde drempels zijn schaamte, de aanname dat er toch niets aan te doen is, en het feit dat de behandelaar er zelf niet naar vraagt.

Vermijden is het gevolg dat het meeste schade aanricht, en het gebeurt zelden hardop. U gaat later naar bed. U begint er niet over. U wordt kortaf op momenten waarop het zou kunnen gebeuren. Voor uw partner ziet dat er niet uit als faalangst, maar als afstand, en zonder uitleg is de meest voor de hand liggende verklaring dat het aan haar of hem ligt.

Wat de partner betreft: er is onderzoek dat laat zien dat partners van mannen met deze klacht zelf ook lager scoren op vragenlijsten over seksueel functioneren en tevredenheid. Zulk onderzoek is een momentopname en zegt niets over de richting van het verband, maar het ondersteunt wel wat in de spreekkamer al lang wordt gezegd: dit is geen klacht van één persoon.

Het gesprek voeren is daarom geen bijkomstigheid maar onderdeel van de aanpak. Niet als bekentenis en niet als excuus vooraf, maar als mededeling op een moment waarop u niet in bed ligt: dit speelt bij mij, ik ben ermee bezig, en het gaat niet over jou. Dat is bijna altijd korter en minder erg dan de versie die u van tevoren in uw hoofd had.

Wat helpt, en hoe stevig dat bewijs is

Op dit terrein wordt veel beweerd. Wat er werkelijk is onderzocht, is bescheidener dan de stelligheid waarmee erover geschreven wordt, en dat hoort u van ons te horen.

De gedragsmatige aanpak, dus stop-start, de knijptechniek en het oefenen zonder dat er iets te bereiken valt, is in een systematisch overzicht uit 2015 beoordeeld. De uitkomst: er zijn aanwijzingen voor verbetering, maar de onderzoeken zijn klein, kort en methodologisch beperkt. Een Cochrane-overzicht van psychosociale behandelingen komt tot een vergelijkbaar oordeel: er is enig voordeel gezien ten opzichte van niets doen, maar het bewijs is beperkt in omvang en kwaliteit. Beperkt bewijs is niet hetzelfde als geen bewijs, en het is bij deze methodes ook geen bewijs van schade: de kosten en risico's zijn nul.

Het onderdeel waarvan het effect het meest consistent wordt beschreven, is de combinatie: een behandeling die het lichamelijke deel aanpakt naast het aanleren van een andere omgang met de spanning en het gesprek met de partner. Dat vraagt om een seksuoloog, en het is precies de route die de meeste mannen niet nemen.

Waar u zelf mee kunt beginnen, kost niets. Verplaats uw aandacht bewust terug naar wat u voelt in plaats van naar de klok; oefen dat buiten de situatie waarin het ertoe doet, zodat het geen test wordt. Adem langzamer en dieper op het moment dat u merkt dat u het gaat monitoren. Laat de eerste keer met een nieuwe partner niet de proef op de som zijn. En haal de aanname weg dat de seks mislukt is zodra u klaarkomt. Voor uw partner is dat zelden het moment waarop het ophoudt.

Wanneer u het niet alleen moet doen

Er is een grens aan wat zelf oefenen oplevert, en het is nuttig om die van tevoren te kennen in plaats van er na een jaar achter te komen.

Maak een afspraak bij uw huisarts wanneer de klacht nieuw is en aanhoudt, wanneer die begon na de start van een nieuw medicijn, wanneer er naast de timing ook iets met uw erectie is veranderd, of wanneer u seks bent gaan vermijden. Die laatste is de belangrijkste: vermijding is het punt waarop het probleem groter is geworden dan de reflex.

Het consult stelt minder voor dan de meeste mannen vrezen. Het bestaat vooral uit vragen: hoe lang speelt het, is het altijd zo geweest, bij elke partner, ook bij masturbatie, en welke medicijnen gebruikt u. Lichamelijk onderzoek is zonder verdere klachten meestal niet nodig. Wat er daarna kan volgen, van gerichte oefening tot verwijzing naar een seksuoloog of een geneesmiddel, hangt af van wat daaruit komt.

Speelt er daarnaast langdurige spanning die niet bij seks alleen blijft, met slecht slapen, prikkelbaarheid en klachten die er lichamelijk uitzien maar het niet zijn, behandel dat dan niet als een los probleem. Dat hoort in hetzelfde gesprek thuis, en het is een van de weinige factoren waarvan verbetering op meerdere fronten tegelijk merkbaar is.

In het kort

• De last hoort bij de definitie. Zonder negatieve persoonlijke gevolgen — spanning, ergernis, vermijden — is er volgens de internationale definitie geen klacht, hoe kort het ook duurt.
• Spanning verschuift uw aandacht naar toezicht houden. U beoordeelt uw eigen prestatie in plaats van te voelen wat er gebeurt, en een lichaam in spanning laat een reflex eerder los, niet later.
• Bij de aangeboren vorm is faalangst gevolg, niet oorzaak. Ging het altijd al zo, dan is de spanning er later omheen gegroeid. Ontspannen alleen laat het probleem niet verdwijnen.
• Een verandering hoort eerst bij een arts. Werd het in maanden of jaren korter, dan zijn medicijnen, schildklier, prostaat en erectie eerst aan de beurt voordat u het bij uzelf zoekt.
• De middelste gemeten tijd is ongeveer vijfenhalve minuut. De helft van alle mannen zit daaronder. Er is geen tijd die u moet halen, alleen de vraag of u er last van heeft.
• Vermijden richt meer schade aan dan de reflex. Zonder uitleg leest uw partner afstand als afwijzing. Het gesprek buiten de slaapkamer is korter en minder erg dan de versie in uw hoofd.

Veelgestelde vragen